topbanner1

Mô hình phát triển tâm lý học đường ở Việt Nam - Cơ hội việc làm cho các nhà tư vấn

 

Tâm lý học đường ngày càng trở thành vấn đề được quan tâm ở Việt Nam. Không chỉ giới chuyên môn (tâm lý học, giáo dục học, xã hội học…) mà cả những người điều hành chính sách hay các cơ quan chức năng đều thể hiện sự quan tâm của mình tới lĩnh vực này. Tuy là một lĩnh vực còn khá non trẻ trong Tâm lý học tại Việt Nam, nhưng nhờ các hoạt động giao lưu khoa học quốc tế, cũng như nhờ xu hướng trao đổi văn hoá, thông tin nói chung, tâm lý học đường và các mô hình cụ thể của nó đã ít nhiều được thử nghiệm tại các trường học ở nước ta. Câu hỏi đặt ra là việc đem áp dụng nguyên dạng các mô hình được "du nhập" từ nước ngoài liệu có phù hợp với các đặc điểm con người, văn hoá, xã hội và cả hệ thống hành chính Việt Nam?

TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG Ở CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

Là một chuyên ngành phát triển từ lâu trong tâm lý học thế giới, tại nhiều nước, tâm lý học đường thường được coi là lĩnh vực ứng dụng các kiến thức của tâm lý học lâm sàng và tâm lý học giáo dục vào việc chẩn đoán, can thiệp và theo dõi các vấn đề học tập cũng như hành vi của trẻ em và thanh thiếu niên đang là học sinh, sinh viên. Ở một số nước phát triển, nhà tâm lý học đường thường đóng vai trò "đa năng" hơn so với một nhà tâm lý thực hành thông thường. Ngoài chức năng chuyên môn, họ còn tham gia vào các hoạt động hợp tác, điều phối, tập huấn… Tuỳ vào đặc điểm của mỗi quốc gia cũng như tuỳ vào chính sách của quốc gia đó trong mỗi thời kỳ mà mô hình hoạt động tâm lý học đường có sự khác biệt giữa các nước khác nhau.

Mô hình hướng đến sự hoà nhập và thích nghi học đường của Québec (Canada)

Tại Québec, cuộc cải cách quan trọng trong ngành giáo dục năm 2001 có ảnh hưởng mạnh mẽ tới các hoạt động tâm lý học đường. Với chính sách định hướng là thúc đẩy thành công ở số lượng học sinh lớn nhất có thể, mũi nhọn thích nghi học đường tập trung vào việc hỗ trợ học sinh khuyết tật và những học sinh có khó khăn trong học tập hay trong việc thích nghi với môi trường học đường. Theo đó, những đối tượng học sinh này được chuẩn bị và tạo điều kiện tốt nhất để hòa nhập với các nhóm học sinh (tạm gọi là "bình thường") khác: dự phòng và can thiệp sớm ngay từ tiểu học, thay đổi chương trình và dụng cụ giảng dạy cho phù hợp với từng cá nhân học sinh, tìm hiểu nhu cầu và khả năng của mỗi cá nhân song song với việc đón những nhóm học sinh đặc biệt vào học ở các lớp bình thường...

Mô hình hệ thống và thúc đẩy phát triển toàn diện ở Mỹ

Tại Mỹ, các nhà tâm lý học đường thường được đào tạo về tâm lý học phát triển, tâm bệnh học trẻ em và thanh thiếu niên, giáo dục học, gia đình và việc làm cha mẹ, các lý thuyết về học tập và về nhân cách... Thông thường, nhà tâm lý học đường ở Mỹ làm nhiệm vụ đánh giá, tư vấn và tham vấn tâm lý cũng như tâm lý-giáo dục. Do đó, họ thường không chỉ là chuyên gia trong tâm lý học mà cả trong giáo dục học. Nhằm hạn chế các vấn đề trong cuộc sống học sinh cũng như trong môi trường học đường, công tác dự phòng và can thiệp sớm rất được chú trọng: không chỉ đánh giá hay trị liệu tâm lý, nhà tâm lý học đường còn phối hợp với giáo viên và phụ huynh để xây dựng và tập huấn cho học sinh, sinh viên các chiến lược hành vi thích hợp, các kỹ năng để ứng phó với mọi vấn đề trong cuộc sống. Thông thường, ở Mỹ, nhà tâm lý học đường còn tham gia công tác nghiên cứu. Họ không nhất thiết phải làm việc trong trường học mà hoàn toàn có thể thực hành nghề tại các trung tâm lâm sàng, bệnh viện, trường đại học, phòng khám tư...

Mô hình trợ giúp học sinh có khó khăn ở Pháp

Trong vòng khoảng 20 năm (từ năm 1990), các "mạng lưới hỗ trợ chuyên biệt dành cho học sinh có khó khăn" (RASED - Réseau d’Aide Spécialisée aux Elèves en Difficulté"), dưới sự quản lý của Bộ Giáo dục, là đơn vị chính phụ trách hoạt động trợ giúp tâm lý-giáo dục trong trường học ở Pháp. Các RASED được trải đều trên toàn quốc và mỗi ê-kíp thường "lưu động" để phụ trách một cụm nhiều trường học thuộc một quận nhất định. Khi hoạt động sư phạm cung cấp bởi giáo viên và hội đồng sư phạm không mang lại được hiệu quả mong muốn trên học sinh, học sinh đó sẽ được hỗ trợ chuyên biệt. Hỗ trợ chuyên biệt này không thay thế các hoạt động trên lớp mà được tiến hành song song, đôi khi tiếp tục và đào sâu các nội dung hoạt động trên lớp nhằm gây dựng hoặc phục hồi hứng thú và động cơ học tập cho học sinh (Caglar, 1996). Các hỗ trợ chuyên biệtdo RASED đảm nhận thường chia làm 3 hướng: can thiệp sư phạm đối với những khó khăn trong học tập (phương pháp học, củng cố kiến thức-kỹ năng trong một lĩnh vực cụ thể, v.v…); can thiệp giáo dục nhằm giúp học sinh hiểu rõ những yêu cầu của nhà trường, đầu tư hoặc tái đầu tư bản thân cho việc học; can thiệp tâm lý hướng tới phát hiện và phân tích các tình huống có vấn đề nảy sinh trong quá trình tương tác giữa học sinh với bạn bè, gia đình, giáo viên, nhà trường…

Mô hình tập trung vào sự cân bằng cá nhân-xã hội ở Đức

Từ việc đồng hành với mỗi cá nhân, tâm lý học đường ở Đức cũng hướng tới việc đóng góp vào các chuyển đổi xã hội (Voigt, 2008). Nhà tâm lý học đường can thiệp trên các nhóm đối tượng được gọi là "nghèo đói học đường": thiếu điều kiện để được giáo dục tốt, tự đánh giá bản thân thấp, không có khái niệm về ý nghĩa của việc học, v.v…. Họ tham gia vào việc đào tạo các kỹ năng liên văn hóa nhằm phát triển một nền giáo dục hòa bình và không xung đột trong một môi trường đa văn hóa, đa chủng tộc, đa nguồn gốc xuất thân. Họ quan tâm đến những học sinh ở tình trạng nguy cơ hoặc cần đến một chế độ giáo dục đặc biệt. Hơn nữa, họ để tâm đến mối quan hệ giữa những đặc điểm của xã hội hiện đại, xã hội tiêu thụ và truyền thông, và sự thay đổi trong cách học, cách ứng phó, cách hình thành trách nhiệm xã hội… ở học sinh.

Mô hình phát triển tâm lý học đường ở Việt Nam - Cơ hội việc làm cho các nhà tư vấn

Thực hành tâm lý học đường ở Trung Quốc

Trong xã hội Trung Quốc nói chung, khi trẻ có vấn đề lớn về phát triển, các em thường được đưa đến bệnh viện nhi khoa. Ở đó, bác sỹ nhi khám và đánh giá tình trạng sức khỏe của trẻ. Nếu như họ nhận thấy trẻ có khó khăn tâm lý, họ sẽ sử dụng một loại test sàng lọc, chẳng hạn như trắc nghiệm Denver để tìm ra khó khăn cụ thể. Nhìn chung, dân chúng vẫn có xu hướng đặt niềm tin vào bác sỹ hoặc những người làm trong lĩnh vực y tế. Tuy nhiên, từ khoảng năm 2000, chính phủ Trung Quốc đã quan tâm nhiều hơn đến sức khỏe tinh thần của học sinh-sinh viên cũng như sự cần thiết có mặt của các dịch vụ chăm sóc tâm lý. Một số đơn vị đào tạo đã đưa ra chương trình giảng dạy chuyên về Giáo dục sức khỏe tinh thần, chú trọng vào 3 nhóm nội dung sau: những nội dung liên quan đến các vấn đề tinh thần (các vấn đề về cảm xúc, tập huấn kỹ năng xã hội, xung đột và hành vi chống đối xã hội), chiến lược ứng phó để làm giảm bớt xung đột và các chiến lược phát triển kỹ năng xã hội và kỹ năng tự quản lý cho học sinh-sinh viên.

ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG Ở CÁC TRƯỜNG PHỔ THÔNG VIỆT NAM HIỆN NAY

Những khó khăn trong việc phát triển tâm lý học đường ở nhà trường phổ thông hiện nay: Trước hết, hiểu biết và sự sẵn sàng tiếp nhận khoa học tâm lý nói chung, tâm lý học đường nói riêng ở Việt Nam của đa số người dân, trong đó có cả giáo viên phổ thông (tuy có được đào tạo sơ lược về tâm lý học) còn nhiều hạn chế. Người dân khi vướng mắc tâm lý ít khi nghĩ đến việc tìm nhà chuyên môn để giải quyết. Giáo viên phổ thông khi gặp học sinh khó giáo dục chỉ nghĩ nhiều đến biện pháp giáo dục, gần như không nghĩ đến biện pháp của tâm lý học; những trường hợp mắc các rối nhiễu tâm lý nặng như trầm cảm, loạn thần... thường được chỉ định đến gặp bác sĩ tâm thần chứ cũng không phải chuyên gia tâm lý. Mọi người rất ít khi tự động tìm đến các dịch vụ tâm lý, có chăng chỉ tâm sự trên điện thoại hay với các nhà tư vấn trực tuyến.

Trong khi đó, tại trường học, ở tất cả các cấp học từ mầm non đến phổ thông, những vấn đề tâm lý ở học sinh ngày càng gia tăng: bạo lực học đường, tự tử, trấn lột, cướp của, giết người..., đặc biệt là tình trạng học sinh trầm cảm, tăng động giảm chú ý, sa sút, khó khăn về nhận thức và học tập. Thế nhưng gần như 100% trường phổ thông hiện nay không cung cấp dịch vụ tâm lý học đường tại chỗ. Có thể nói, toàn bộ hệ thống giáo dục Việt Nam hiện nay đang phát triển lệch, chỉ lo dạy chữ, dạy kiến thức. Các nhà trường đều có phần xa rời khoa học phát triển con người, không mấy trường học vận dụng khoa học tâm lý giáo dục để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Do đó, việc các trường phổ thông không mấy chú ý tới tâm lý học đường dường như là điều tất yếu.

Mô hình phát triển tâm lý học đường ở Việt Nam - Cơ hội việc làm cho các nhà tư vấn

Thử thách lớn mà chúng ta cần vượt qua, đó là lấy đâu ra nguồn lực con người (nhà tâm lý học đường) cũng như nguồn lực tài chính để vận hành các mô hình thực hành tâm lý học đường trong trường học? Bộ GD&ĐT, Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội, những cơ quan nhà nước chăm lo việc này, cho đến nay vẫn án binh bất động, chưa có chính sách hữu hiệu nào chỉ đạo để tâm lý học đường trong các trường học có điều kiện phát triển.

Những vấn đề cần giải quyết

Trước hết Bộ GD&ĐT, các Sở GD&ĐT các tỉnh, thành phải thấy được tầm quan trọng của tâm lý học đường và phải có chỉ thị cho phép các nhà trường được tổ chức các hoạt động của tâm lý học đường trong trường học. Không có sự thống nhất chỉ đạo này, dù tâm lý học đường có hiệu quả mấy cũng khó vào được trường học.

Các trường tư thục có khả năng tự lực, tự lo để mỗi trường có thể có một văn phòng tâm lý học đường với một số biên chế nhân sự nhất định tùy quy mô từng trường. Nhưng đối với các trường công lập, khi các Sở GD&ĐT tỉnh, thành chưa cho biên chế, tiền lương cho một ê-kíp làm tâm lý học đường thì mô hình này vẫn chưa thể hiện thực hoá được. Thực tế hiện nay, duy nhất chỉ có ở TP Hồ Chí Minh, Sở GD&ĐT đã tham mưu cho UBND Thành phố để mỗi trường THPT có một biên chế làm tâm lý học đường, nhưng đến giờ các trường đại học sư phạm chưa cung cấp nổi nhân sự.

Khi được biên chế, kinh phí làm tâm lý học đường ở các trường phổ thông rồi, các trường đại học phải đào tạo khẩn cấp để cung cấp đủ nhà tâm lý học đường. Nếu không có kế hoạch chặt chẽ, các trường đại học không đáp ứng nổi nhu cầu này.

Các nhà quản lý (Hiệu trưởng, Ban giám hiệu) các trường phổ thông phải có ý thức sử dụng khoa học tâm lý giáo dục, sử dụng bộ máy tâm lý học đường để giúp mình nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh mỗi trường thì tâm lý học đường mới có đất để phát triển. Ngoài ra, dù người quản lý là người quyết định, nhưng trong mỗi nhà trường nếu đội ngũ nhà giáo, cha mẹ học sinh không hưởng ứng, mô hình cũng sẽ không thành công.

Mô hình phát triển tâm lý học đường trong các nhà trường phổ thông Việt Nam

Tâm lý học đường trong các trường học Việt Nam có các chức năng chính: Hỗ trợ giáo viên, cán bộ quản lý, cha mẹ học sinh trong việc vận dụng kiến thức tâm lý học và giáo dục học để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, để dự phòng, từ đó ngăn chặn sự phát triển không lành mạnh về sức khỏe tinh thần ở học sinh; Trực tiếp tìm hiểu, can thiệp sớm với những trường hợp mới chớm có dấu hiệu rối nhiễu; là cầu nối hỗ trợ cha mẹ học sinh, chuyển học sinh đến những cơ sở trị liệu chuyên biệt hơn nếu cần thiết; Cung cấp thông tin hướng nghiệp và tư vấn hướng nghiệp cho học sinh. Ở Việt Nam, ngoài hoạt động hướng nghiệp do các đơn vị ngoài nhà trường tổ chức (các hội, đoàn, doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ...), trong trường học, giáo dục hướng nghiệp mới chỉ được lên chương trình cho học sinh THPT. Công việc này được các trường giao cho giáo viên chủ nhiệm thực hiện ngoài giờ lên lớp. Về cơ bản, các trường không làm được gì hơn là đưa học sinh đến các trung tâm kinh tế tổng hợp để học nghề phổ thông. Nhìn chung, việc tư vấn hướng nghiệp trong trường phổ thông chủ yếu xoay quanh việc giới thiệu các trường đại học và khối thi đại học cho học sinh. 

Mô hình phát triển tâm lý học đường ở Việt Nam - Cơ hội việc làm cho các nhà tư vấn

Lực lượng làm tâm lý học đường ngoài chuyên nghiệp còn cần đội ngũ bán chuyên nghiệp. Lực lượng chuyên nghiệp phải được đào tạo chuyên nghiệp như mô hình các nhà tâm lý học đường của Mỹ (mục 1.2 bài viết này). Họ phải làm nhiệm vụ “đánh giá, tư vấn, tham vấn tâm lý cũng như tư vấn tâm lý giáo dục” và họ không chỉ làm việc “với học sinh mà còn phối hợp tác động với giáo viên, nhà quản lý giáo dục, phụ huynh và các dịch vụ ở ngoài nhà trường”.

Còn lực lượng bán chuyên ở Việt Nam chủ yếu trực tiếp làm công tác giáo dục đối với học sinh Việt Nam như giáo viên chủ nhiệm và các lực lượng tham gia quản lý học sinh (giám thị, cố vấn đoàn, đội, giáo viên thể dục, thẩm mỹ...). Lực lượng này phải được trang bị kiến thức tâm lý học và giáo dục học một cách tương đối chuyên nghiệp. Họ phải được đào tạo kiến thức và kỹ năng để có thể làm được 2/3 nội dung can thiệp của mô hình RASED (Pháp) là “can thiệp giáo dục” và “can thiệp sư phạm đối với những khó khăn trong học tập” (mục 1.3 tài liệu này).

Đây là lực lượng khá đông đảo của giáo dục Việt Nam, nếu chúng ta trang bị kiến thức và giúp họ có đủ năng lực thực hành nhất định thì tâm lý học đường Việt Nam sẽ phát triển nhanh chóng và có hiệu quả. Trong khi chờ có được lực lượng chuyên nghiệp, chúng ta cần tận dụng lực lượng bán chuyên. Với lực lượng này, nhà nước đã cho sẵn biên chế, chỉ cần mỗi trường chú trọng tổ chức những lớp tập huấn, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng, đặc biệt cho những giáo viên có năng lực, ưa thích tìm hiểu và thực hành tâm lý học đường, là họ có thể đảm nhận một phần công việc của thực hành tâm lý học đường.

ĐÀO TẠO NGUỒN NHÂN LỰC TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG

Các Khoa Tâm lý của các trường Đại học Sư phạm; Đại học Khoa học xã hội và nhân văn đang làm tốt việc này. Năm 2012 trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã cho ra trường lớp đầu tiên. Tuy nhiên, chương trình đào tạo cần đề cao tính chuyên nghiệp cho sinh viên theo học. Đồng thời chương trình đào tạo các trường đại học cần trang bị một số kỹ năng hoạt động ngoại khóa, kỹ năng công tác Đoàn để sinh viên sớm hòa nhập và có chỗ đứng trong các trường phổ thông. Chỉ có thông qua hoạt động tập thể với học sinh họ mới hiểu học sinh, hòa nhập với học sinh. Đấy là môi trường tốt để họ phát triển nghề nghiệp.

Mô hình phát triển tâm lý học đường ở Việt Nam - Cơ hội việc làm cho các nhà tư vấn

Để có lực lượng bán chuyên, cần tuyển chọn những giáo viên dạy bộ môn, giáo viên chủ nhiệm, cán bộ Đoàn có tố chất và ham thích học hỏi bộ môn Tâm lý để tuyển chọn động viên họ tham gia lực lượng Tâm lý học đường mỗi nhà trườngCác Khoa Tâm lý các trường đại học, phối hợp các trường phổ thông để xây dựng một chương trình trang bị kiến thức, kỹ năng vừa phải, cốt lõi, cần thiết để phù hợp với thời gian, công việc của người bán chuyên. Tổ chức các lớp bồi dưỡng tập trung và bán tập trung cho phù hợp sự lựa chọn của đối tượng. Việc đánh giá kết quả học tập phải được tiến hành chặt chẽ. Được lấy bằng để họ có quyền hành nghề. Xây dựng chế độ chính sách để Bộ GD&ĐT, các cơ sở GD&ĐT và bản thân mỗi nhà trường có thể vận dụng để lôi kéo, tạo động lực cho số lực lượng bán chuyên yên tâm, say mê làm việc.

TS. Nguyễn Tùng Lâm và TS. Nguyễn Ngọc Diệp (Hội Tâm lý - Giáo dục Hà Nội)

Bài viết liên quan

 logo  

VIỆN NGHIÊN CỨU GIÁO DỤC VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

ĐỊA CHỈ: SỐ TT17 , ĐƯỜNG TAM ĐẢO - PHƯỜNG 15 - QUẬN 10

ĐIỆN THOẠI: 08.66545043 - 0902.727166 - 0905.253340

email: viendaotaoebm@gmail.com